اقسام هدایت در قرآن

در قرآن مجيد، از چهار نوع هدايت سخن رفته است؛
1. هدايت تكوينى عام؛
همان نظام و مكانيسمى است كه خداوند، موجودات را طبق آن آفريده، به طورى كه تمام هستى، هماهنگ و منسجم، به سوى غايتى در حركت و تكاپوست؛ «رَبُّنَا اَلَّذِى أَعْطى كُلَّ شَيْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى» طه (20)، آيه 50.. در برابر اين گونه هدايت هيچ گونه ضلالتى وجود ندارد.
2. هدايت تكوينى خاص (اوّلى)؛
كه هدايت همه انسان ها از طريق عقل و فطرت، به سمت يك سرى از حقايق و اصول و ارزش هاست و از آن جهت به «حجت باطن» تعبير شده است. چنين هدايتى خصوصياتى دارد كه عبارتند از:
الف) منحصر به انسان ها است.
ب) در ميان انسان ها عمومى و استثنا ناپذير است.
ج) ذاتى و درونى است.
د) در برابر آن، هيچ گونه ضلالتى نيست؛ يعنى خداوند هيچ كس را با فطرت خداگريز و عقلى گمراه كننده، نيافريده است.
3. هدايت تشريعى عام؛
اين گونه هدايت، مخصوص انسان ها و طايفه جن مى باشد؛ زيرا تشريع و قانون گذارى، در ظرف اختيار و توان كنش هاى انتخابى و گزينش، موضوعيت دارد و بدون آن، بى معناست. چنين هدايتى نيز از نظر قرآن، در ظرف خود، فراگير و همگانى است؛ يعنى خداوند، پيامبران را براى همه انسان ها فرستاده و كتاب آسمانى خود را براى جميع بشر نازل فرموده است؛
«وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ» رعد (13)، آيه 7.؛ «و براى هر قومى، رهبرى است».
«ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ» سبأ (34)، آيه 28.؛ «و ما تو را جز بشارت گر و هشداردهنده براى تمام مردم، نفرستاديم».
در برابر اين گونه هدايت نيز هيچ ضلالتى نيست؛ زيرا ضلالت تشريعى به اين معناست كه - نعوذ باللَّه - خداوند پيامبرانى را هم براى گمراه سازى برخى از مردم، مبعوث سازد و معارف و احكام و قوانين گمراه كننده اى بر آنان نازل فرمايد؛ در حالى كه خداوند هرگز چنين نمى كند و از او جز سخن حق، نازل نمى گردد؛ «حَقِيقٌ عَلَىَّ أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اَللَّهِ إِلاَّ اَلْحَقَ» اعراف (7)، آيه 105..
در اين جا نكات زير اهميت دارند:
الف) خداوند به عنوان هادى و شارع، خواستار هدايت همه انسان ها مى باشد و از همين رو، دين حق را براى همگان نازل كرده است.
ب) اراده الهى در اين زمينه، اين است كه انسان ها با اختيار خود، راه درست را برگزينند؛ نه اجباراً وگرنه خدا مى توانست همه را اجباراً به راه راست بكشاند و نيازى هم به بعثت و رسالت نبود و به همين دليل، فرمود: «إِنَّا هَدَيْناهُ اَلسَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً».
ج) انسان ها در برابر هدايت تشريعى عام - با توجه به اختيارى كه دارند - دوگونه موضع اتخاذ مى كنند؛ برخى در برابر آن، راه تسليم و انقياد پيش مى گيرند و برخى به سرپيچى و طغيان مى پردازند و دقيقاً از همين جاست كه مرحله بعد و نوع ديگرى از هدايت مطرح مى شود.
4. هدايت تكوينى پاداشى(ثانوى)؛
اين هدايت، مخصوص مؤمنان است؛ يعنى كسانى كه با اختيار خويش در برابر هدايت رسولان الهى و نورافشانى هاى عقل و فطرت، تسليم گشتند و به همين دليل، خداوند، باب هدايت ديگرى، برتر از هدايت هاى پيشين مى گشايد؛ به عبارت ديگر، چون آنان با اختيار خود از هدايت هاى مراتب پيشين استفاده كردند، به اين هدايت راه مى يابند. از اين رو، اين نوع هدايت را پاداشى و ثانوى (يعنى مترتب بر پذيرش هدايت هاى اولى) مى نامند.
فرق اساسى اين هدايت با مراتب قبلى، آن است كه وجه غالب آنها جنبه راهنمايى و «ارائه طريق» داشت؛ ولى اين مرتبه، افزون بر آن، خاصيت راهبردى و «ايصال الى المطلوب» را نيز دارد.
شايد منظور از آيه دوم سوره بقره كه اين قرآن، هدايت گر متقين مى باشد، مراتب اوليه اى از اين نوع هدايت پاداشى مى باشد؛ يعنى اگرچه قرآن براى هدايت همه انسان ها نازل شده، اما پرهيزگاران و متقيان از آن بهره مند مى شوند و اينان نيز با مداومت بر ايمان، نماز و انفاق، به مرتبه عالى هدايت پاداشى مى رسند كه در آيه 5 سوره بقره، اين گونه به آن اشاره شده: «أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ...»؛ «آنان برخوردار از هدايتى از سوى پروردگار خويشند و آنان، همان رستگارانند».

پایگاه فرهنگ قرآن کریم و نهج البلاغه ...